Về Ngâm cứu

Về Ngâm cứu
Francis Bacon

Ngâm Cứu phục vụ cho niềm ham thích (delight), cho sự trang hoàng (ornament) và cho dụng năng (ability). Việc dùng chủ yếu của chúng cho niềm ham thích ở trong sự riêng tư và thoái ẩn, cho sự trang hoàng ở trong đàm luận, cho dụng năng ở trong sự phán đoán và sắp đặt công việc. Do là những người lành nghề có thể thực hiện, và có lẽ cả phán đoán về những thứ riêng biệt, từng thứ một, nhưng những lời khuyên đại thể, những hoạch định và việc sắp đặt công việc tới tốt nhất từ những người có học.

Dùng quá nhiều thời gian vào những ngâm cứu là sự chây ì (sloth), dùng ngâm cứu quá nhiều để trang hoàng là sự điệu bộ, và đưa ra phán đoán một cách trọn vẹn theo cái lệ ngâm cứu là sự hài hước của một học giả. Ngâm cứu hoàn thiện bản tính, và chúng được hoàn thiện lại nhờ kinh nghiệm: bởi những dụng năng bẩm sinh, như những cây cối tự nhiên, cần được cắt tỉa nhờ ngâm cứu, và những ngâm cứu tự chúng quả thực đưa ra những chỉ dẫn quá mơ hồ trừ khi chúng được giới hạn nhờ kinh nghiệm.

Người khôn lỏi coi thường ngâm cứu, người đơn giản thì ngưỡng mộ, và người khôn ngoan thì sử dụng. Do là ngâm cứu không tryền đạt lại cách sử dụng của riêng chúng, mà việc đó là nhờ trí tuệ ở ngoài ngâm cứu, và bên trên chúng, đạt được nhờ sự quan sát. Đọc sách không để phản đối và bác bỏ, không để tin tưởng và thừa nhận, không để tìm thấy chuyện phiếm và đàm luận, mà để cân nhắc và suy xét.

Một số sách được nếm, số khác được nuốt chửng, và một số ít được nhai và tiêu hóa. Tức là, một số sách được đọc chỉ vài phần, số khác được đọc nhưng không thật cẩn trọng, và một số ít được đọc trọn vẹn với sự chuyên cần (dilligence) và chú tâm. Một số sách cũng được đọc bởi người được ủy quyền, và những đoạn trích của chúng bởi những người khác, nhưng đó sẽ chỉ là trong những chủ đề (argument) ít quan trọng. Và dạng sách hạ cấp hơn, những sách được chưng cất khác giống như nước cất thông thường, những thứ không mùi vị.

Việc đọc làm ra một người toàn vẹn; bàn luận, một người sẵn sàng; và viết lách, một người chuẩn xác. Và theo lẽ đó, nếu một người viết ít, anh ta cần có một trí nhớ lớn lao; nếu anh ta bàn luận ít, anh ta cần có sự nhanh trí; và nếu anh ta đọc ít, anh ta cần nhiều xảo trá, để dường như biết rằng anh ta không đọc ít. Lịch sử làm cho một con người khôn ngoan; thơ ca, ăn nói hoa mỹ; toán học, tinh tường; triết học tự nhiên, sâu sắc; luân lý, nghiêm chỉnh; logic và tu từ, khả năng tranh luận.

Ngâm cứu chiển hóa và ảnh hưởng tới cách xử sự. Hơn thế, không có thiếu sót hay trở ngại nào với trí óc (wit) đã được chế tác nhờ sự học tập thích hợp, giống như bệnh tật trên cơ thể có thể có những bài tập thích đáng. Chơi bi là tốt cho thận và cật, bắn súng tốt cho phổi và ngực, tản bộ tốt cho dạ dày, cưỡi ngựa tốt cho đầu, và những việc tương tự khác. Vậy nếu trí óc của anh ta lơ là, hãy để anh ta ngâm cứu toán học, vì nếu trí óc anh ta bị rủ rê quá nhiều khi chứng minh, anh ta phải bắt đầu lại. Nếu trí óc của anh ta không dễ phân biệt hay thấy được những sự khác biệt, hãy để anh ta ngâm cứu những nhà thông thái, bởi họ là những người chẻ đôi sợi tóc. Nếu anh ta không dễ dàng theo đuổi các sự việc, và nhớ ra một thứ để chứng minh và minh họa cho thứ khác, hãy để anh ta ngâm cứu những ca của luật sư. Vậy là mỗi thiếu sót của trí óc có thể có một liệu pháp đặc biệt.


* Bacon's essays

* Glossary